Walvissen zingen – dat wisten we al. Walvisliederen zijn duizenden kilometers verderop nog te horen: oceaanwater is een ideale geleider voor geluid op de frequenties die ze gebruiken. Zo is zingen voor deze een machtig communicatie-instrument.
Op socials gaan er momenteel vergaande claims rond. Als u een Zweedse Universiteit tegenkomt, die de taal met KI zou hebben ontcijferd en in 2027 een realtime-vertaler wil hebben… Wel: dit bericht is FAKE. Volkomen verzonnen!
Dat brengt ons bij de vraag: maar hoe staat het er dan wel voor?

Complex
Als er een ‘taal’ van walvissen bestaat, dan is die totaal anders dan die van ons. Dat is logisch: signalen, patronen, codes en dus boodschappen zitten diep verankerd in genetica, biologie en vorming/ opvoeding. Die van ons en die van bultruggen zijn totaal verschillend. Omdat onze context totaal anders is, is voor ons zowel de vorm de betekenis van hun communicatie volledig onbegrijpelijk. Meer ‘vreemd’ dan de taal van enige andere mensenstam of -variant. Ze zijn gewoon echte ‘aliens‘.
Wat weten we wel?
De echte studie heet “Whale song shows language-like statistical structure” en verscheen op 6 februari 2025 in het vaktijdschrift Science (Vol. 387, Issue 6734). Het onderzoek werd geleid door taalwetenschapper Inbal Arnon (Hebreeuwse Universiteit van Jeruzalem) en marien bioloog Ellen Garland (Universiteit van St Andrews), in samenwerking met onderzoekers uit Schotland, Australië, Nieuw-Zeeland en Nieuw-Caledonië. Links: onderaan deze blog.

Wat ze deden…
De onderzoekers gebruikten geluidsopnames van bultruggen die tussen 2009 en 2016 bij Nieuw-Caledonië zijn verzameld.
Omdat onderzoekers niet vooraf wisten waar een ‘woord’ of klankeenheid in walvisgezang begint en eindigt, gebruikten ze een statistische methode die gebaseerd is op hoe mensenbaby’s woorden herkennen in een doorlopende stroom . Net als baby’s luisterde het computermodel naar de kans dat twee klanken elkaar opvolgen. Lage kansen wezen op de grens tussen twee losse eenheden.
Wat ze vonden…
De ontdekte klankeenheden in bultruggezang blijken exact dezelfde scheve frequentieverdeling te hebben als woorden in alle bekende menselijke talen (de Wet van Zipf). Enkele patronen (‘woorden’) worden heel vaak gebruikt, terwijl de meeste patronen zeldzaam zijn.
Net als bij mensen zijn de meest gebruikte klankreeksen bij bultruggen ook het kortst (net zoals woorden als “de” of “ik” kort zijn).
Volgens de auteurs betekent dit niet dat walvissen een variant of parallel van menselijke taal spreken, laat staan dat ze woorden met een letterlijke betekenis gebruiken. Het laat wel zien dat communicatiesystemen die cultureel van generatie op generatie worden doorgegeven, vanzelf een statistische structuur ontwikkelen die ze makkelijker leerbaar maakt.
Een dag eerder, op 5 februari 2025, verscheen in het zusterblad Science Advances bovendien een verwante studie door Stony Brook University. Daarin werd aangetoond dat de geluiden van 11 van de 16 onderzochte walvissoorten voldoen aan de wet van Menzerath, namelijk dat langere reeksen bestaan uit kortere klankelementen. Volgens de onerzoekers wijst dat op efficiëntie in communicatie. Of het wijst op zinsdelen die aan elkaar worden geknoopt, is nog onduidelijk.
Spreken met walvissen?
Wat de onderzoekers dus niet hebben gevonden, zijn aanwijzingen dat klanken concreet ergens naar verwijzen. Dan zouden ze in de buurt zouden komen van ‘woorden’.
Er kan dus niet worden vertaald. Sterker nog: het is niet eens duidelijk of walvissen betekenis in hun klanken stoppen, en of voor hen ‘betekenis’ iets betekent zoals dat voor ons doet.
Zullen we ooit vertalers kunnen maken, die het walvisgezang inemselijke termen vertalen, en omgekeerd?Als je het bovenstaande goed tot je laat doordringen, dan is er maar één conclusie mogelijk: nee, voorlopig niet. Nog heel lang niet. En eerlijk gezegd: waarschijnlijk nooit.
Het probleem is niet het opvangen van geluid, of het vinden van patronen. Het probleem is de totaal andere context, die heeft geleid tot totaal andere organisatie van onder ‘taal’ liggende hersen- en denkprocessen.
Walvissen (en in SF ‘aliens’) zijn veel fundamenteler ‘vreemd’ voor ons, dan dat we verschillende woorden voor eenzelfde object gebruiken.
Het is wel jammer, ja.

SF-suggesties
De vreemdheid van aliens is het centrale thema in de SF-verhalenbundel ‘Anderen’, zie http://www.wettum.org/anderen
Mocht communicatie over de grens van zulke vreemdheid ooit wel gaan kunnen (tegen de huidige verwachtingen in): dat gebeurt o.a. in mijn SF-verhaal ‘Bemanningen’, dat is opgenomen in het tijdschrift Wonderwaan 57.
Een verhaal over heel erg grote dieren en ons onvermogen om met hen te communiceren is ‘De grote jacht’. Het is er als losse epub, maar het staat ook in de verhalenbundel ‘Anderen‘.

Bronnen:
https://nl.wikipedia.org/wiki/Walvisgezang
https://www.science.org/doi/10.1126/science.adq7055
https://www.scientificamerican.com/article/whale-songs-follow-basic-human-language-rules/
