Kwantummechanica (KM) is een van de meest succesvolle theorieën uit de natuurkunde. ‘Succesvol’ betekent natuurlijk niet ‘iedereen is het ermee eens’, of ‘iedereen begrijpt het’, maar wel: het is goed in het voorspellen van de uitkomsten van experimenten.
En daar is KM inderdaad goed in. Zelfs bizar nauwkeurig. Het is de meest geteste theorie uit de geschiedenis van de natuurkunde en (nog) nooit heeft hij gefaald.

De wiskunde van KM is gruwelijk moeilijk. Er zijn trucs en hulpmiddelen nodig om berekeningen uit te voeren (zoals de beruchte ‘normalisatie’ en het geweldige instrument ‘Feynman-diagrammen’), maar wanneer de specialisten die gebruiken, dan krijgen ze ook echt wat: onwaarschijnlijk sterke voorspellingen voor het gedrag van golven en deeltjes.

Kopenhagen
De golfvergelijkingen zijn dus gecompliceerd, maar de wiskunde werkt en goede fysici krijgen uitkomsten. Hoe je de wetten moet interpreteren: ah, dat is een ander verhaal. Het is al meer dan een eeuw onderwerp van heftige discussie. Wat betekent de beroemde Schrödingervergelijking (SV) eigenlijk? En wanneer je de sommen hebt opgelost, wat heb je dan eigenlijk uitgerekend?
De SV is een waarschijnlijkheidsverdeling. Hij zegt (of eigenlijk: het kwadraat ervan zegt) iets over de kans dat je een deeltje (of een systeem) op een bepaalde plek (of in een bepaalde toestand) kunt aantreffen – op het moment dat je ernaar zou meten. Dat laatste is cruciaal: meten is in KM niet het vaststellen van een al bestaande situatie, maar het realiseren ervan.
Wanneer je NIET meet, kunnen kwantumsystemen bestaan in zogenaamde superposities. Er zijn op dat moment meerdere oplossingen van de golfvergelijking mogelijk. En dat geldt dan ook voor het kwadraat: er zijn meerdere situaties die je zou kunnen waarnemend, wanneer je ernaar zou meten. Zo moet je ook het beroemde gedachtenexperiment van Schrödingers kat in de doos zien: volgens superpositie is er een kans is dat hij dood is én een kans dat hij levend is – dat is de situatie tot het moment dat er gemeten wordt. En pas dan, wanneer je meet (en dus niet eerder!) …

De Kopenhagen-interpretatie veronderstelt dat pas bij een meting de waarschijnlijkheidsgolf (waarin dus alle mogelijke uitkomsten als superposities bestaan) instort. Op dat moment wordt één uitkomst geselecteerd. Dat is de uitkomst die beschrijft wat er in de realiteit gebeurt. Dat is het ‘echte universum’ dat overblijft.
De vraag is natuurlijk: hoe bepaalt die waarschijnlijkheidsgolf precies wanneer en op welke manier hij instort? Met andere woorden: wat (of wie) bepaalt onze realiteit?

Veel werelden?
Een mogelijke optie om dat vervelende dilemma van Kopenhagen te ontlopen, is de ‘veel werelden hypothese’. De basis ervan is het idee dat ons universum er eentje van vele is. De Amerikaanse natuurkundige Hugh Everett III stelde hem in 1957 voor.
Everet suggereerde dat de golffunctie helemaal niet instort. Integendeel: elke mogelijke uitkomst vertakt zich in een eigen wereld. De kat is niet dood of levend: in de ene vertakte realiteit leeft hij, in de andere vertakking is er een universum waarin hij dood is. De ‘werkelijkheid’ kiest niet, maar realiseert allebei de mogelijkheden.
En ja: het is een radicale en nogal speculatieve oplossing, maar dan kan er nog wel iets in zitten. Dat moet je moet op de natuurwetenschappelijke manier onderzoeken: experimenteel, dus.

Toetsbaar?
Is het idee toetsbaar? Als ‘veel werelden’ waar zou zijn, dan moet de SV niet alleen voor losse, kleine elementaire deeltjes gelden, maar ook op grote schaal. Je kunt proberen om dat in een laboratorium te meten. Dat dat gebeurt ook.
In 2019 toonden onderzoekers kwantumgolfeigenschappen aan in moleculen die 2000 atomen bevatten. NB: voor KM is dat héél extreem veel!
Andere experimenten hebben wolken van duizenden gevangen atomen zover afgekoeld dat een zogenaamd Bose-Einstein-condensaat werd gevormd. Daarin bleek kwantumgolfgedrag op een schaal van centimeters op te treden. NB: voor KM is dat héél extreem ver!
Een recent experiment stuurde fotonen in superposities van Zuid-Afrika naar China. Dat is over een afstand van meer dan 12.900 kilometer. Al die tijd stortte de SV niet in. NB: voor KM is dat extreem lang!
Het lijkt erop dat de vergelijkingen die microscopische deeltjes regelen ook (soms? altijd?) van toepassing kunnen zijn op de macroscopische wereld. Porren de experimentatoren hier in extreem uitzonderlijke situaties en zijn de waarnemingen dus ook extreem uitzonderlijk? Of zijn ze juist iets op het spoor dat macro heel normaal is, maar wij gewoon nog nooit hebben kunnen waarnemen? Vragen, vragen, vragen. En antwoorden? Daarvoor moeten we dus blijven meten…

Radicaal
De ‘veel-werelden-hypothese’ is een radicale en nogal speculatieve oplossing. Juist daarom is het idee ook zo boeiend voor SF.
Wanneer het instorten van de SV niet per definitie plaatsvindt, dan blijven de superposities blijkbaar gewoon bestaan – wat ‘bestaan’ ook moge betekenen voor waarschijnlijkheidsgolven. In ieder geval komt dan de vraag op: draagt elke superpositie een soort eigen realiteit? Wanneer dat zo is, dan kan een multiversum een mogelijkheid zijn. In dat geval is de onze één van veel werkelijkheden.

Speculatie?
Natuurlijk blijven heel veel onbeantwoorde vragen.
- Hoeveel van die parallele werelden zijn er eigenlijk? Wie bepaalt welke superposities – hoe klein en onwaarschijnlijk ook – een realiteit worden? Als elke optie een wereld voortbrengt, ontstaan er elk moment vele miljarden aftakkingen – of zelfs oneindig veel.
- Probleem in de Kopenhaagse interpretatie is de waarnemer. Maar hoe zit het in ‘veel werelden’ met mijn ‘ik’? Zit ik in elke aftakking? En steeds als mezelf of micro-kleine variaties daarvan? En wat betekent ‘ik’ dan nog?
- En die ‘veel werelden’… Beïnvloeden parallelle elkaar? Kun je misschien tussen die werkelijkheden communiceren of zelfs overstappen? Is de aanwezigheid van nabije werelden merkbaar? Meetbaar? En als er op geen enkele manier iets merkbaar of meetbaar is: moet dan het hele idee niet gewoon in de prullenbak?
U snapt het: voorlopig is en blijft het SF.

SF-verhalen
Over het kiezen tussen alternatieve wereldlijnen: John Karma https://www.kobo.com/nl/nl/ebook/john-karma-een-sf-sprookje
Over de Kopenhaagse interpretatie en eem praktische uitwerking voor de realiteit van het ‘waarnemer’-probleem: Utrecht Kwantum Blues – het verhaal komt binnenkort uit (planning: voorjaar 2027).
Over de SV-paradox en het vervangen van een realiteit door een andere: Het unificatiecriterium van Bottenschied https://www.fantasize.nl/actueel/vertelling-het-unificatiecriterium-van-botteschied-charles-van-wettum/ – het staat ook de in verhalenbundel Zwervers, dat zowel als paperback en als ebook beschikbaar is – https://www.wettum.org/zwervers
Over een eventuele verbinding tussen parallelle universa: het korte SF-verhaal ‘Dwarsverband’ in de bundel ‘Als de kat van huis is….’ https://shop.bookmundo.com/nl-NL/book/22096013/als-de-kat-van-huis-ia-begint-het-verhaal/PB

