Mensen hebben bewustzijn. Het onderscheidt ons, en dus mogen anderen het niet hebben. Dieren niet, en vooral (o, jakkes:) KI niet. Een blogje over het verhaal dat wij onszelf vertellen over ‘bewustzijn’.
Ons verhaal
Ik ben bewust. Ikzelf twijfel daar in ieder geval geen moment aan. Andere mensen zijn het vermoedelijk ook – ik neem dat aan, maar zie tegelijk dat er verschillen in intensiteit lijken te zijn. Sommige mensen reflecteren bijvoorbeeld meer of beter dan anderen – tenminste: dat denk ik waar te nemen.
Het is duidelijk: ‘bewustzijn’ is niet een heel makkelijk te operationaliseren begrip. Om een beetje vat te krijgen op dat ingewikkelde begrip, maken we meestal lijstjes met kenmerken. Je vindt ze overal terug, ook hieronder. Het lijstje maken we met zorg: er moeten eigenschappen op staan die zoveel mogelijk uniek menselijk zijn. Dat is belangrijk, want we zijn vooral bezig om onze eigen identiteit te definiëren. Onze unieke plek in het heelal.
Wanneer we een lijstje hebben opgesteld, dan gaan we meten. En dan komen de verrassingen.
Wetenschappelijk
Voor een wetenschappelijke benadering is er één criterium essentieel: toetsbaarheid. Of, om het met Karl Popper te zeggen: falsificeerbaarbeid. ‘Bewust’ ben je als je de kenmerken vertoont. Als dat niet het geval is, ben je niet bewust. Als je een paar kenmerken vertoont, of een kenmerk een beetje, dan ben je … ‘Een beetje bewust’, kan dat?
De boeiende vragen zijn dus: welke kenmerken van ‘bewustzijn’ zijn eigenlijk meetbaar, en welke niet? Zijn sommige kenmerken belangrijker dan andere? Is ons ‘bewustzijnsverhaal’ wel een kloppend verhaal om de feiten te beschrijven?
Zoals vaker is het stellen van vragen makkelijker dan het vinden van antwoorden.
Kenmerken
Voor de cognitieve kant van bewustzijn worden vaak de volgende kenmerken genoemd:
- Zelfbewustzijn. Hierbij kun je denken aan het vermogen om jezelf te zien als individu, en om te reflecteren, bijvoorbeeld op je eigen gedachten.
- Tijdsbesef. Als je ‘bewust’ bent, ervaar je het heden en kun je het verbinden met herinneringen en verwachtingen.
- ‘Focus’ betekent dat je prikkels kunt selecteren en andere informatie kunt negeren.
- ‘Vrije wil’ betekent dat je bewust beslissingen kunt nemen.
Hoe lastig het is om dit toe te passen, blijkt al uit waarneming dat ook tussen mensen onderling deze kenmerken heel vaak verschillend (in aard en sterkte) voorkomen. Zou iemand daaruit de conclusie willen/ durven trekken dat sommige mensen minder bewust zijn? En aangezien ‘bewustzijn’ onze menselijkheid definieert, dus ook: minder menselijk? Au….
Dieren
Bij veel dieren zijn inmiddels kenmerken vastgesteld, waarvan vroeger werd gedacht dat ze uniek menselijk waren. Bijvoorbeeld zelfherkenning en herkenning van andere individuen komen bij veel diersoorten voor. Dat geldt ook voor rouw (bijvoorbeeld bij overleden gezinsleden of vrienden). En depressie, frustratie en zelfbeheersing, sabotage en discriminatie.
Veel kenmerken worden bovendien op verschillende (vaak soortspecifieke) manieren in steeds ‘lagere’ diersoorten teruggevonden. Betekent dit dat er misschien in zulke trekken toch iets dierlijks zit? Iets dat eigenlijk meer instinctief is? Iets dat puur genetisch wordt aangestuurd? Moeten we de conclusie trekken dat sommige delen van wat wij bewustzijn noemen, helemaal niet uniek menselijk zijn? En dat dus…
Vrije wil
Ook ons gedrag blijkt minder ‘bewust gestuurd’ dan we graag zouden willen. Uit neurologisch onderzoek staat zelfs het idee van vrije wil ter discussie.
Stel je eens voor dat je hersenen aan je arm al opdracht hebben gegeven om iets op te pakken, vóórdat je zelf de beslissing hebt genomen om dat te doen. Wie is dan de baas over die actie: jijzelf, of iets waar je geen zeggenschap over hebt? Het zou vervelend zijn voor je idee van autonomie. Je zou niet meer de baas zijn over je eigen beslissingen.
Verrassing: het is gemeten dat het inderdaad zo werkt. De delen van je hersenen die de motoriek aansturen, zijn al acfief voordat je cognitieve functies zich ermee bezig houden.
In het bovenstaande geval wordt het idee dat het oppakken een ‘bewuste keuze’ is, gereduceerd tot een verhaaltje dat je hersenen achteraf produceren om jouw beweging te verklaren. Het (door je hersenen geproduceerde) idee dat je zelf hebt gekozen, is niet meer dan een poging om handelingen in een ‘bewustzijnsperspectief’ te plaatsen. Onze vrije wil is dan een illusie, en wij zijn (om het maar even bot te formuleren:) biologische automaten, die zichzelf achteraf doelgerichtheid aanpraten – en dat natuurlijk zelf ook nog geloven.
Op naar de top
Bewustzijn (hoe je het ook wilt definiëren) blijkt geen discrete grootheid, maar een glijdende schaal. Er is variatie binnen de menselijke soort – miaschien wel veel meer dan we graag zouden willen – , maar het komt ook in verschillende mate voor bij diersoorten.
Tegelijk houdt de mens zijn behoefte aan een unieke positie. Juist dat blijft de van ‘onze’ verhalen, of ze nu religieus zijn, of spiritueel of agnostisch of filosofisch of fantastisch. Wij mogen bepalen wat we met het begrip ‘bewustzijn’ bedoelen, dus we definiëren onszelf gewoon naar de top 😀.
Objectief: zolang we er nog niet wetenschappelijk definitief uit zijn, blijft de mogelijkheid open dat we uniek zijn. Poeh, dat is een opluchting… Of wacht: is het misschien juist een ongemakkelijke conclusie?
SF: en KI?
Kan Kunstmatige Intelligentie bewust zijn? Ah, gezien het bovenstaande is dat dus vooral een kwestie van definitie. En van verhalen vertellen.
Ik ben zelf fan van de ontzettend pragmatische benadering van Turing: op het moment dat je in waargenomen gedrag geen verschil meer kunt maken, heeft het geen zin te discussiëren of er wel of niet een onderliggend verschil is. Daar kun je dan immers op basis van de waarnemingen niets meer over zeggen.
Dus of kunstmatige intelligentie ‘bewust’ kan zijn… Wat vind je van deze Turing-test? https://ootw-magazine.weebly.com/fiction/charles-van-wettum-turing-test
En hoe beoordeel je deze ervaring? https://www.fantasize.nl/actueel/vertelling-tweehonderd-jaar-eenzaamheid/
Ik ben er nog niet uit. Tenminste: daar ben ik me bewust van.
Links:
Over bewustzijn:
https://www.sg.uu.nl/artikelen/2023/04/bewust-zijn-van-ons-bewustzijn
Over handelen voordat de beslissing is genomen:
https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/6640273/
Over bewustzijn bij dieren:
https://advancedconsciousness.org/revisiting-animal-consciousness/
https://fcmconference.org/img/CambridgeDeclarationOnConsciousness.pdf
